Υπάρχει στη Μονή Τοπλού, στο βορειοανατολικότερο άκρο της Κρήτης, μια εικόνα που δεν μοιάζει με καμία άλλη στην ορθόδοξη τέχνη. Δεν απεικονίζει έναν άγιο, ούτε μία στιγμή. Απεικονίζει, κυριολεκτικά λέξη προς λέξη, μια ολόκληρη προσευχή 61 ξεχωριστές παραστάσεις πάνω σε μία και μόνη σανίδα, καμία άλλη φορά δεν έχει επιχειρηθεί κάτι παρόμοιο, ούτε πριν ούτε μετά.
Μια προσευχή που έγινε εικόνα
Το 1770, ο Σητειακός αγιογράφος Ιωάννης Κορνάρος ανέλαβε κάτι που κανείς αγιογράφος δεν είχε τολμήσει: να ζωγραφίσει, εικόνα προς εικόνα, ολόκληρη την ευχή του Μεγάλου Αγιασμού των Θεοφανείων το κείμενο που ξεκινά με τα λόγια «Μέγας εἶ, Κύριε…» και αποδίδεται στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Σωφρόνιο, μία από τις τελευταίες μεγάλες πνευματικές μορφές της Βυζαντινής Ανατολής πριν την έλευση του Ισλάμ. Ο Κορνάρος πήρε το κείμενο της προσευχής και το μετέτρεψε σε εικαστική αφήγηση, σχεδόν σαν κόμικ πριν από την εποχή του κάθε φράση της ευχής έγινε μια δική της μικρή σκηνή.
Στον κεντρικό κάθετο άξονα της εικόνας δεσπόζουν τέσσερις μεγάλες παραστάσεις: η Αγία Τριάδα, η Βάπτιση του Ιησού, η Θεοτόκος ένθρονη με το βρέφος, και η Κάθοδος στον Άδη. Γύρω τους, χωρίς κανέναν διαχωρισμό ή πλαίσιο, απλώνονται 61 μικρότερες παραστάσεις που αφηγούνται γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης, ενώ εικονίζονται ακόμα και τα τέσσερα στοιχεία από τα οποία, σύμφωνα με την αρχαία αντίληψη, συντάχθηκε το ίδιο το σύμπαν: Γη, Πυρ, Αέρας και Ύδωρ. Πάνω στις ακτίνες που εκπορεύονται από την Αγία Τριάδα, ο Κορνάρος πρόσθεσε ακόμα και τους δώδεκα μήνες του έτους και τα ζώδια μετατρέποντας την εικόνα σε κάτι σαν θεολογικό χάρτη ολόκληρου του κόσμου και του χρόνου.
Ένα έργο που δεν επαναλήφθηκε ποτέ
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι η πολυπλοκότητα της εικόνας, αλλά η μοναδικότητά της: κανείς άλλος αγιογράφος, ούτε πριν ούτε μετά τον Κορνάρο, δεν επιχείρησε να ιστορήσει ολόκληρη την ευχή του Μεγάλου Αγιασμού με αυτόν τον τρόπο. Το έργο θεωρείται σήμερα μοναδικό μνημείο της μεταβυζαντινής ζωγραφικής, ακριβώς λόγω του μεγέθους και της πλοκής των παραστάσεών του κάτι που ξένοι επισκέπτες περιγράφουν συχνά ως την πιο εντυπωσιακή εικόνα που έχουν δει ποτέ σε ελληνικό μοναστήρι, ακόμα κι αν δεν καταλαβαίνουν λέξη από το θεολογικό της περιεχόμενο.
Ένα φρούριο-μοναστήρι με τη δική του ιστορία επιβίωσης
Η ίδια η Μονή Τοπλού, χτισμένη στο ακρωτήρι Σίδερο, δεν είναι απλώς ο χώρος που φιλοξενεί αυτό το αριστούργημα έχει τη δική της ιστορία επιβίωσης, εξίσου εντυπωσιακή. Λεηλατήθηκε από πειρατές, καταστράφηκε από σεισμό το 1612, χτίστηκε ξανά με βενετική οικονομική βοήθεια, λεηλατήθηκε ξανά από Ιππότες της Μάλτας, και πήρε το σημερινό της όνομα από τους Οθωμανούς λόγω ενός μικρού κανονιού («τοπ» στα τούρκικα) που η μονή διατηρούσε για την άμυνά της ικανό να προειδοποιήσει και τα γύρω χωριά σε περίπτωση κινδύνου. Κατά την Τουρκοκρατία λειτούργησε ως καταφύγιο διωκόμενων και επαναστατική εστία, ενώ σήμερα παραμένει ένα από τα πιο πλούσια μοναστήρια της Κρήτης, με δικό της οινοποιείο, ελαιοτριβείο και εμφιαλωτήριο βιολογικού ελαιολάδου γι’ αυτό, άλλωστε, το αποκαλούν ακόμα «Το Μεγάλο Μοναστήρι».
Η «Μέγας ει, Κύριε» δεν είναι απλώς μια όμορφη εικόνα σε ένα ιστορικό μοναστήρι. Είναι απόδειξη πως η πίστη, όταν συναντήσει πραγματική καλλιτεχνική τόλμη, μπορεί να μετατρέψει ακόμα και μια προσευχή σε κάτι που το μάτι δεν κουράζεται ποτέ να ξαναδιαβάζει.
